Historia Ekonomiko tartea Faktoria Magazinean (Euskadi Irratia)

Irailetik aurrera, hilean birritan, Euskadi Irratiko Faktoria Magazinean Historia Ekonomikoaren azterketak egiten ari naiz.

Landutako gaiak hurrengoak dira:

  • 2019/09/19. Langile borroken historia
  • 2019/10/03. Zergak Europan.
  • 2019/10/17. Ekonomia Nobel sariak.
  • 2019/10/31. San Frantzisko eta Bilbo Zaharra.
  • 2019/11/14. Alokairuak.
  • 2019/11/28. Ekonomia eta Euskara.
  • 2019/12/12. Pentsio sistema.
  • 2019/12/26. Aurrezki klutxak eta finantza sistema.
  • 2020/01/09. Hogeiko hamarkada zoroak.
  • 2020/01/23. 4 eguneko lan astea

Saioak hurrengo estekan entzungai daude: https://archive.org/details/FaktoriaHistoria

analisia, irratia, Orotarikoa atalean publikatua | , hitzekin laburtua | Iruzkin bat utzi

Danbada-hautsak

Argia aldizkarian argitaratua.

Denbora oso arin doa; beldurra eta nekearekin batera, aste hauetan hori da nabarmendu dezakedan sentsazioa. Hala ere, krisiak eta shockak pairatzen diren garaietan, behin eta berriro errepikatzen da ekintzen abiadura handia. Informazio zurrunbilo batean erabat murgilduta bizitzea da normalena eta astea urtea balitz bezala sentitu daiteke. Zurrunbilo honetan, egoera leuntzeko administrazioek neurriak iragartzen dituzte. Osasunaren ondoren, ekonomia arloa izan da gobernu-ekintzen lehentasuna: enpresei diru-laguntzak erraztea, zerga ordainketak malgutzea…

Non daude administrazioek hainbestetan zaindu dituzten “merkatuak”? Non daude ekonomian estatuaren esku-hartzea kritikatzen dutenak? Harrigarria izan da ekonomian liberalak diren asko nola isildu diren, edo enpresen berreskurapena erraztuko duten neurriak aldarrikatu dituzten. Noski, horien artean ez daude ideologo doktrinalak, euren mundu mental paraleloan bizi baitira. Egoera larri honetan, argi geratzen ari da ekonomia liberalizatu batek, merkataritza askean oinarritzen denak, eta gastu publiko mugatua duen ekonomia batek ez duela aukera handiak pandemiaren aurka egiteko. Baita administrazioak ekonomian egiten duen esku hartzearen murrizketa zorrotz batek, zailtasun gehiago eragingo lukeela. Isilik daude. Alemania ere aurrekontu publikoen austeritate araua apurtzekotan dago. Argi dago egoera honetatik irteteko liberalak ere ez direla merkatuaz fio.

2008ko krisiak argi utzi zuen errezeta neoliberalen porrota; hala ere, Atzeraldi Handian era indartsuan aplikatu zituzten gure lurraldean. Beste arazo bat sortu da, eta berriro, egoera gainditzeko bidea ez da austeritatea; merkatuak ez du arazoa konponduko. Egoera honetatik irteteko merkatuen zain geratzen bagara, populazioaren %99ak jai daukagu. XXI. mendean, politika ekonomikoen gidalerro nagusiak idatzi dituzten teoria ekonomiko ortodoxoek errealitatearekin talka egin dute bigarren aldiz; austeritatea erabaki politikoa izan da klase sozial zehatz batzuen aurka erabilitakoa, klase borrokaren beste erasoaldi bat.

Horren adibidea osasun sistema publikoa izan da. Efizientzia ekonomikoaren izenean, gure osasun sistemaren enpresa pribatuaren funtzionamendua barneratu da, errentagarritasun ekonomikoa bilatzeko nahian, “garestia” zelako. Honen atzean dauden planteamendu neoliberalen ondorioz, oinarrizkoak ziren elementuetan aurreztu zen. Kostu-irabazia ekuazioak oinarrizko gizarte zerbitzu bat gidatu behar du? Argi dago ezetz, egunotan pairatzen ari garen egoera ikusita.

Azpimarratzekoa da gure “hazkunde ekonomiko sendoa” zein arin pikutara joango den; nola birus batek sistema ekonomikoa soken aurka jar dezakeen. Baina birusa ez da krisiaren sortzailea izan; izatekotan, lehergarria izango da. Nagusi den sistema ekonomikoaren mugak agerian geratzen ari dira. Erregea biluzik doa, azken bizpahiru urtetako hazkunde ekonomikoak agintariak itsutu ditu. Baina enpresen kontuen kolorea gorritik beltzera pasatzen zen neurrian, langileen egoerak ez zuen norabide bera hartu. Krisia gaindituta zegoela zioten, datu makroekonomikoek hala esaten zutelako. Ikusteke dago aurtengo datu makroekonomikoek zer dioten, baina ez da egoera batere ona izango. Urrezko aukera daukagu pertsonen aurkako ideologia ekonomikoak atzean uzteko; sasizientzia horietan oinarritzen diren politika ekonomikoak alderatzeko; pertsonak ekonomiaren erdigunean jartzeko.

analisia, Argia, ikuspuntuak, Orotarikoa atalean publikatua | Iruzkin bat utzi

Patronalak hazkunde ekonomiko leun bat aurreikusten zuen

Lanaren Ekonomia, 2020ko otsailak 18ko saioa. Aurreikuspen ekonomikoek zein arin egiten duten porrot…

2019ko abenduaren amaieran, Confebask Euskal Autonomia Erkidegoko patronalak aurreikuspen ekonomikoen txostena aurkeztu zuen, 2019 urteari errepaso bat egiten ziona. Ekonomia aztertzen duten txosten ugari bezala, baikortasunaren eta ezkortasunaren arteko gris horretan kokatzen da patronalaren analisia; azken finean, ekonomia aurreikuspenen inguruan inor ez da bustitzera ausartzen. Hala ere, Euskal Autonomia Erkidegoaren inguruan baikortasun txiki bat sumatzen da.

Euskadi beti hobeto

2019. urteko nazioarteko ekonomiaren inguruan egindako analisiak guztiok ezagutzen ditugun elementuak azpimarratzen ditu: Brexita, AEBren eta Txinaren arteko merkataritza gerra, garapen bidean dauden zenbait herrialderen ekonomia arazoak… Azpimarragarriena da mundu mailako hazkunde tasa geldotu egin dela, eta, gainera, hazkunde hori ez da aurreikuspenek zioten mailara heldu. Eragin negatibo hori gehien nabaritu duen sektorea manufakturena da; zerbitzuena, aldiz, indartsu mantentzen da. AEBren hazkundea (%2,3) Eurogunearena (%1,1), Erresuma Batuarena (%1,3) edo Japoniarena (%0,9) baino handiagoa izan da; suspertzen ari diren herrialdeetan hazkundea handiagoa izan da (%3,8), baina aurreikusita zegoenetik urrun geratu da. Oro har, munduko merkataritza handitu egin da, baina, merkataritza gerra dela eta, maila apalago batean.

“Lan prekaritateari buruzko aipamenik ez da egiten, noski. Ez da aipatzen enpresarien irabaziak gero eta handiagoak izan arren soldaten erosahalmena geroz eta murritzagoa dela”

Euskal Autonomia Erkidegoaren kasuan, hazkundea %2,2koa izan da; 2018an %3koa izan zen. Espainiar Erresumakoa eta Eurogunekoa baino handiagoa izan da, eta, patronalaren hitzetan, hazkunde motelago horren atzean kontsumo pribatuaren eta inbertsioaren desazelerazioa aurki ditzakegu. Kanpo sektorearen ekarpena ezdeusa izan da, Alemaniaren egoera ekonomikoa dela eta. Eskariaren aldetik, barne eskaria moletago ibili da, kontsumo pribatuak beheranzko joera izan du eta lan merkatua ere apal ibili da. Sektore publikoak egindako kontsumoak egoera zertxobait hobetzen lagundu du. Industria sektorearen hazkundea asko murriztu da, Confebasken iritziz, merkataritza gerra eta autogintza sektorearen eboluzioa dela eta. Eraikuntza, aldiz, sektore indartsuena izan da, eta zerbitzuetan turismoa eta merkataritza azpimarra daitezke. Industriari dagokionez, gehien hazi diren sektoreak produktu farmazeutikoak eta energia elektrikoa izan dira; beste sektoreen hazkundea oso eskasa edo negatiboa izan da.

Enplegu aldetik, patronala harro ageri da, haien ustez langabezia tasa %9,5ean kokatu baitzen, 2009 urteko langabe kopurua baino maila txikiago batean. Lan kontratu mugagabeen kopurua handitu egin zen 2019an, behin-behineko kontratuen proportzioa murriztuz. Soldata hazkundearen eboluzioak goranzko norabidea hartu du, baina era oso apal batean: indarrean zeuden lan-hitzarmenetan, batez beste %2,01 hazi ziren; 2019an sinatu ziren lan-hitzarmenetan, aldiz, %2,31. Hala ere, krisi aurreko garaiko hazkundeetatik oso urrun daude, %4tik gorako hazkundeak baitziren.

Lan gatazken inguruan, Enplegu Erregulazio Espedienteen kopurua murriztu egin da 2019an. Grebei so egiten badiegu, laugarren urtez jarraian hazi dira; %21,4 greba gehiago egin ziren 2019ko lehen seihilabetekoan; parte hartzaile kopurua %16,9 hazi zen eta lan ez egindako orduak 73.168 izatetik 205.660 izatera pasatu ziren.

“Hiru kezka dituzte enpresariek : salmenten errentagarritasunaren murrizketa, langile gaituak aurkitzeko zailtasuna eta langileen kostuen hazkundea”
Lan prekaritateari buruzko aipamenik ez da egiten, noski. Ez da aipatzen enpresarien irabaziak gero eta handiagoak izan arren soldaten erosahalmena geroz eta murritzagoa dela: agerian geratzen da txostenean agertzen den soldata hazkundea ez dela erreala, krisia hasi zenetik hona soldata errealak murriztu egin baitira. Confebaskentzat, 2019 urte oparoa izan da, nahiz eta grebak eta lan gatazkak jasan behar izan dituzten. Txostenean ez da poztasun ageriegi bat nabaritzen, baina bai negozioa ondo doala. Langileentzat, aldiz, egoera ez da batere ona, nahiz eta langabeziaren tasa baxuekin apaindu.

Aurreikuspena : joera mantentzea

EAEko ekonomiaren hazkundea pixka bat motelduko da 2020an, baina Espainiar Erresumaren eta Europako ekonomia aurreratuen gainetik kokatuko da Barne Produktu Gordinaren hazkundearen eboluzioa. Confebasken aurreikuspena %1,9koa da, aurreko urtekoa baino hiru dezima murritzagoa.
EAEko ekonomia hazkundearen oinarria, berriro ere, barne eskaria izango da, eta industriaren egoera ez da batere ona izango. Sektore honek mundu mailako gorabeherak pairatuko ditu; hala ere, badirudi autogintzak eta petrolio birfindegien azpisektoreen joerak hobera egingo dutela. Zerbitzu sektoreak gutxiago haziko da, turismoa dela eta. Hoberen jardungo duen sektorea eraikuntza da, nahiz eta ez den hain indartsu agertuko.

Bestalde, txostenak enpresariak kezkatzen dituen hiru gaiak azpimarratzen ditu. Azken urtean salmenten errentagarritasuna murriztuz joan da. Bestetik, langile gaituak aurkitzeko zailtasuna ere kezka handia da; azkenik, langileen kostuak hazi egingo dira.

Enpleguaren aldetik, Confebaskek hazkundea iragarri du, krisi aurreko maila gaindituz. Langabezia tasa %9ra jaitsiko da, 2008tik izandako baxuena.
Laburbilduz, “Euskadin beti hobeto” izan daiteke aurreikuspenen goiburua. Egoera antzekoa izatea aurreikusten du txostenak, industriaren egoera iluna mantenduz eta eraikuntzaren indarra (ahulagoa) azpimarratuz.

“Industria 4.0, lehiakortasuna, egonkortasun politiko eta instituzionala, langileen kopurua eta prestakuntza, lan harreman kolaboratiboak eta enpresarien aintzatespena dira patronalaren erronkak”

Erronkak

Patronalak EAEko ekonomiak dituen hainbat erronka ere planteatzen ditu: industria 4.0, lehiakortasuna sustatzea, egonkortasun politikoa, instituzionala eta antzekoak bultzatzea… Lan harremanen inguruan, zenbait erronka azpimarragarriak dira. Batetik, enpresek langile kopurua eta horiek behar duten prestakuntza maila bermatu nahi dituzte. Bestetik, lan harreman kolaboratiboa bultzatu nahi du patronalak, enpresen lehiakortasuna eta bideragarritasuna asetzeko asmoz. Aipatzen duten beste erronka bat da enpresarien eta enpresaren aintzatespen sozialean aurrera egitea, euren hitzetan, aberastasunaren, enpleguaren eta gizarte-ongizatearen sortzaileak direlako.

Beste hainbat gomendio eta erronken artean, beti errepikatzen da hazkunde ekonomiko moderatuaren eta ziurgabetasun handiko merkatuen egungo fasera egokitzea. Elkarrizketa sozialari ere aipamena egiten diote, enpresariek eta langileek, patronalak eta sindikatuek interes berdinak izango balituzte bezala. Horrela, negoziazio kolektiboa lehiakortasunean laguntzeko tresna modura planteatzen dute.

Txosten eskasa

Txostenak eta planteatzen dituen erronkek, berez, hamaika gabezia dituzte. Ez dira inondik ere ikusten klima aldaketa eta datorren kolapso ekologikoa, industria eta enpresak era gogor batean kolpatuko dituztenak. Ez da epe luzeko ikuspegia lantzen; epe laburrean kokatzen da analisia. Genero ikuspuntua ere ez da inondik aurkitzen. 2018an eta 2019an gauza asko gertatu dira horren inguruan, bi greba feminista tartean, baina badirudi soldata arrakala ez dela existitzen.

Erronken aldetik, patronalaren proposamena da Adegik planteatu zuen Lan Harremanen Eredu Berriari jarraipena ematea, baina hortik kanpo, ez da ezer berririk proposatzen: langileak eta erakunde sindikalak enpresen helburuen mende jartzen dira.

Laburbilduz, urteko analisiaren eta aurreikuspenen inguruan egiten diren txostenen artean, Confebaskek abenduaren amaieran argitaratu zuen hau oso eskasa da, aurkezten duen analisia ahula baita.

Orotarikoa atalean publikatua | Iruzkin bat utzi

Erakunde libertario eta global baten alde

2011ko urtarrilean, Carlos Taibok proposamen bat zabaldu zuen. Gero M15 mugimendua etorri zen, eta bazirudien zaharkitu zela baina, ikusita azken urteotako gizarte mugimenduen eta alderdi politikoen gorabeherak, interesgarria iruditu zait berreskuratzea eta euskaratzea (mila esker E. Uribarri, azken lan hau zu barik ez litzateke posible izango!).

Erakunde libertario eta global baten alde

2011/01/17

Lerro hauetan hainbat arrazoi argudiatzen saiatzen da, oraina bezalako une batean, gure artean, izaera globaleko erakunde libertario bat sortzea justifikatuko luketenak. Irakurtzen jarraitu

Orotarikoa atalean publikatua | Iruzkin bat utzi

“La mayoría no ve discriminación de las mujeres”. Nastassja Cipriani. Doctora en Física y Matemáticas

Artículo interesante publicado en Berria a Nastassja Cipriani, Doctora en Física y Matemáticas.

Nastassja Cipriani (Roma, 1987) y José M. M. Senovilla han mostrado con palabras y números la discriminación que sufren las mujeres en los departamentos de física y matemáticas de la UPV/EHU gracias a una beca de Emakunde. Cipriani es doctor en Física y Matemáticas. El catedrático de Física Teórica de la UPV/EHU Senovilla. Se han investigado fenómenos que perpetúan la discriminación a través de encuestas contestadas por 211 personas investigadoras y docentes (65% del personal investigador y docente de los departamentos) y dieciséis entrevistas, entre otros. Irakurtzen jarraitu

analisia, ikuspuntuak, Orotarikoa atalean publikatua | Iruzkin bat utzi

No es demografía, sino economía política

Publicado en el semanario Argia en euskera, y en Hordago- El Salto

En la década de 1940, siendo un niño, llegó al Euskal Herria para trabajar. Tuvo empleos en la industria, muy duros; muchos compañeros sufrieron enfermedades laborales, otros murieron trabajando. Hoy Adolfo tiene 92 años. Según el Fondo Monetario Internacional, está viviendo demasiado, ya que ha estado demasiados años recibiendo una pensión y, es más, esta institución considera que esta gran esperanza de vida es un “riesgo financiero”. Madalena se ha pasado toda la vida trabajando, limpiando casas. No cotizó, pero eso no estaba en sus manos. Trabajaba en las casas de la burguesía de Neguri. Recibe una pensión no contributiva de 392 euros, aunque haya trabajado toda la vida, tanto dentro como fuera de casa. María tiene casi 40 años. encadena contratos laborales precarios, la mayoría no son a jornada completa, si algún sueldo llega a los 1.000 euros, es un milagro. Aunque trabaja desde que tiene 20 años, sólo tiene ocho cotizados. Estas son algunas de las realidades habituales en nuestro entorno.

En este “oasis vasco”, si se mantienen los componentes que forman los salarios caeteris paribus, la tendencia de los salarios es preocupante. En los últimos nueve años, en Gipuzkoa, el territorio con los salarios más altos del Reino de España, el salario medio sólo ha aumentado un 1,9%; el poder adquisitivo ha caído diez puntos, todavía existe una gran brecha salarial de género y las condiciones laborales de los trabajadores menores de 40 años van empeorando. En esta inacabable transformación económica de las últimas décadas, la base es el sector servicios (spoiler: comparado con la industria, conlleva peores condiciones laborales). Está claro que la presión sobre los sistemas públicos de pensiones ahora vigentes va en aumento.

Lobbystas de entidades financieras, tecnócratas y economistas que basan sus opiniones en pseudociencias llevan años trabajando contra un sistema de pensiones público y digno. Hace unos años se hablaba de “productividad” (¿del trabajo?) como elemento central de transformación del sistema. Hoy, en cambio, es la demografía. Sin embargo, en el caso del Reino de España, la Fundación de Estudios de Economía Aplicada ha dejado claro en un informe que lo que hace tambalear el sistema no es que cada vez haya más personas mayores, sino el declive salarial. Y, por supuesto, los lobbystas, tecnócratas y economistas de derechas no pueden oponerse a esta evidencia empírica, aunque utilicen explicaciones simplistas para confundir a la gente o vistan sus explicaciones con fórmulas matemáticas.

El sistema de pensiones existente en la República Francesa es el resultado directo de la lucha obrera, que adquirió gran fuerza en los años 1930 y siguientes: el Conseil National de la Résistance apoyaba en su programa esta exigencia. También en el Reino de España, las luchas obreros durante el franquismo consiguieron aprobar la Ley de la Seguridad Social. Los sistemas públicos de pensiones, que no fueron aceptados gracias a lobbystas, tecnócratas y economistas de derechas, tuvieron que aceptarlo por la fuerza.

La pregunta que debemos hacernos no es si el sistema X es o no sostenible económicamente, porque expresarlo de esta manera no es correcto: el otro factor de la fórmula mantiene en secreto el caeteris paribus. La pregunta es, como sociedad, cómo queremos organizar la jubilación de nuestros mayores y nuestro futuro. Esto nos va a exigir romper ciertos límites conceptuales del modelo capitalista para definir cómo queremos repartir la riqueza. El futuro lo tendrá que decidir la sociedad, no los poderosos, y esto no es una lucha fácil. En definitiva, estamos hablando de economía política.

analisia, Argia, ikuspuntuak, Orotarikoa atalean publikatua | , hitzekin laburtua | Iruzkin bat utzi

Produktibitatea eta lan gatazkak

Argia astekarian argitaratuta, 2019ko ekainaren 16an

Bizkaiko metalgintza sektorea gatazkan dago. Hainbeste sektoretan moduan, lan hitzarmena zenbait urte berritu gabe darama, langileen soldata murrizketa eta lan baldintzen okertzea eraginez. Bitartean, soldata hazkundea produktibitateari lotzea eta lanaldiaren esleipen irregular bat jartzeko malgutasun handiagoa babesten ari da sektore honetako patronala. Ekonomiaren testuinguruak ez du negoziazioa batere laguntzen.

Sektoreko patronala, bi elementu horiei eusterakoan, azken hamarkada hauetan enpresa munduan oso landutako kontzeptuak erabiltzen ari da. Malgutasuna, talentua eta “soldata emozionala”-k, soldata enpresari egindako ekarpenaren arabera izatea oso kontzeptu postmodernoak dirudite. Baina atzean dagoena ekonomia neoklasiko estandarra da, hots, analisi neoliberal klasikoa. Soldata hazkundea produktibitateari lotzen hasten zaionean, helburua harago doa: soldata produktibitatearen arabera ordaintzea. Azken hamarkadako lan erreformen helburua hori izan da. Ordea, kontua da mundu errealean ekonomia eskola horrek huts egiten duela. Baina hori patronalei bost axola. Kapitalaren aldeko teoria baita.

Bizkaiko metalgintza sektoreko patronalak dituen bi helburuak, produktibitatearen araberako soldata eta lan jardunaldi malgua, kapitalismoaren sorreratik izan dira helburu

Gai horren beste irakurketa bat egingo dut: produktibitatea aipatzen da, elementu zehatz eta neurgarria balitz bezala. Ekonomistok sarritan hainbat azalpenetan erabili dugun kontzeptua da. Ekonomia bere osotasunean aztertzeko orduan erabil daiteke dituen zehatzgabetasunekin. Baina posible al da langile baten produktibitate erreala zehaztea eta horren arabera soldata ordaintzea? Lanaldi batean ekoizten denaren arabera, adibidez. Beno, horrela balitz, agian bitarteko agintari eta nagusi askok euren soldata maila galduko lukete, ezta? Nola neurtuko genuke ekoizpen hori? Erantzun zaila duen galdera erraza.
XIX. mendeko anarkistek eztabaida bera izan zuten. Kolektibistek pertsona batek enplegatutako orduen arabera izatea proposatzen zuten; anarkokomunistek, aldiz, analisi horri kritika zorrotza egiten zioten, produktu baten ekoizpenean langile batek egindako ekarpena zehaztea ezinezkoa delako. Horren ondorioz, azken hauek soldata-sistema desagertzeko borrokatu zuten.

Eztabaida zaharra, bai, baina gaurkotasun handikoa. Lana eta bizitzaren arteko gatazkan, bizitza erdigunean jartzea eskatzen denean, anarkokomunista askok egindako planteamenduarekin bat egiten dute: soldata-sistema harreman sozioekonomikoen neurria bada, zein da lanari, zaintzei, geratzen zaien lekua?

Bizkaiko metalgintza sektoreko patronalak dituen bi helburuak, produktibitatearen araberako soldata eta lan jardunaldi malgua, kapitalismoaren sorreratik izan dira helburu. Lanaldiaren esleipen irregular bat jartzeko malgutasuna, sektore anitzetan onartuta dagoena, patroiaren alde aplikatzen da ia kasu guztietan. Gero lana eta familia bateragarri egiteko laguntzak aipatuko dira, baina testuinguru prekarizatu honetan enpresaren aldeko malgutasun neurriekin, ez da posible. Produktibitatearen araberako soldata, erabat irreala da sistema hori: nola neurtu eta inputatu produktu bat ekoizteko erabili den enplegu eta lan kopurua? Kale itsu batean sartzea bezala da.

Horregatik kontzeptu horiei kritika zorrotza egitea beharrezkoa da. Bizkaiko metalgintzako patronalak proposatzen duenari aurre egin behar zaio. Pausoz pauso, hainbat sektoretan hedatuz. Soldata-sistemarekin bukatzeak agian erradikala dirudi, baina hausnartuz gero, etorkizuneko aukera bat izan liteke. Azken finean, jokoan dagoena bizitzaren iraunkortasuna da eta.

analisia, Argia, ikuspuntuak, Orotarikoa atalean publikatua | , hitzekin laburtua | Iruzkin bat utzi