Ez da demografia, ekonomia politikoa baizik

Argia astekarian argitaratua, 2020ko urtarrilaren 12an

1940ko hamarkadan Euskal Herrira heldu zen, haur bat zelarik, lan egitera. Industriako enplegu gogorretan lanean ibili zen; lankide askok lan gaixotasunak sufritu, beste batzuk lanean hil. Adolfok 92 urte ditu gaur egun. Nazioarteko Diru Funtsaren arabera, gehiegi bizi da, pentsioa jasotzen urte gehiegi eman baitu eta, gainera, erakunde horren ustez, bizi itxaropen handi hau “finantza arriskua” da. Madalenak bizitza osoa lanean eman du, etxeak garbitzen. Ez zuen kotizatu, baina hori ez zegoen bere esku. Neguriko burgesiaren etxeetan egiten zuen lan. Kotizazio gabeko pentsio bat jasotzen du, 392 eurokoa, nahiz eta bizitza osoa lanean eman, bai etxean, baita etxetik kanpo. Mariak ia 40 urte ditu. Lan kontratu prekarioak lortzen ditu, gehienak ez dira jardunaldi osokoak, soldataren bat 1.000 eurora heltzekotan, miraria da. Nahiz eta 20 urte dituenetik lan egin, zortzi urte besterik ez ditu kotizatuak. Horiek dira gure inguruan ohikoak diren zenbait errealitate.

Galdera da, gizarte bezala, nola antolatu nahi dugun gure nagusien erretiroa eta gure etorkizuna. Horrek bertoko eredu kapitalistaren hainbat muga kontzeptual haustea eskatuko digu, aberastasuna nola banatu nahi dugun definitzeko

“Euskal oasi” honetan, soldaten joera, horiek osatzen duten elementuak caeteris paribus mantentzekotan, kezkatzekoa da. Azken bederatzi urteetan, Gipuzkoan –Espainiako Erresumako soldata altuenak dituen lurraldean– batez besteko soldata soilik %1,9 handitu da; erosahalmena hamar puntu erori da, oraindik generoko soldata-arrakala handia dago eta 40 urte baino gutxiago duten langileen lan baldintzak okerrera doaz. Azken hamarkadatan ekonomia eraldaketa amaiezin honetan, zerbitzu sektorea da oinarria (spoiler: industriaren ondoan, lan baldintza okerragoak dakartza). Argi dago orain indarrean dauden pentsio sistema publikoen gaineko presioa handitzen joango dela.

Finantza erakundeen lobbystak, teknokratak eta sasizientzietan oinarritzen diren ekonomialariek urteak daramatzate pentsio sistema publiko eta duin baten aurka lan egiten. Orain dela urte batzuk, “produktibitatea” (lanarena?) aipatzen zen sistema eraldatzeko elementu zentral moduan. Gaur egun, aldiz, demografia da. Hala ere, Espainiako Erresumaren kasurako, Fundación de Estudios de Economía Aplicada-k (FEDEA) argi utzi du txosten batean sistema kolokan jartzen duena ez dela gero eta pertsona zahar gehiago daudela, soldaten gainbehera baizik. Eta, noski, lobbysta, teknokrata eta eskuineko ekonomistek ebidentzia enpiriko horren aurka ezin dute ezer esan, nahiz eta jendea nahasteko azalpen sinplistak erabili edo formula matematikoekin jantzi.

Frantziako Errepublikan, gaur egun dagoen pentsio sistema langile borrokaren emaitza zuzena da, 1930eko hamarkadan eta hurrengo urteetan indar handia hartu zuenak: Conseil National de la Résistance-k, bere programan eskakizun hau babesten zuen. Espainiako Erresuman ere, frankismo garaiko langile borrokek Gizarte Segurantzaren Legea onartzea lortu zuten. Pentsio sistema publikoak ez ziren lobbysta, teknokrata eta eskuineko ekonomistei esker onartu, indarrez onartu behar izan zuten.

Gure buruari egin behar diogun galdera ez da X sistema ekonomikoki sostengarria den ala ez, era horretan adieraztea ez baita zuzena: formularen beste faktoreak caeteris paribus isilpean mantentzen baitu. Galdera da, gizarte bezala, nola antolatu nahi dugun gure nagusien erretiroa eta gure etorkizuna. Horrek bertoko eredu kapitalistaren hainbat muga kontzeptual haustea eskatuko digu, aberastasuna nola banatu nahi dugun definitzeko. Etorkizuna gizarteak erabaki beharko du, ez boteretsuek, eta hau ez da borroka erraza. Azken finean, ekonomia politikoari buruz hitz egiten ari gara.

analisia, Argia, ikuspuntuak, Orotarikoa atalean publikatua | , hitzekin laburtua | Iruzkin bat utzi

Globalizazioa, jomugan?

Argia astekarian argitaratua, 2019ko urriaren 06an.

Gaurko kapitalismoak duen errentagarritasun maila ez da Urrezko Garaiaren parekoa, nahiz eta hainbat saiakera izan diren hala izan dadin. Fordismo eta politika keynesiarren emaitzak ahitzen joan zirenean, neoliberalen proposamenak errentagarritasuna berreskuratzeko merkatuen “liberalizazioak”, ondasun eta enpresa publikoen “pribatizazioak”, arauen erregulazio berria (desaraupena izendatutakoa) izan ziren. Paperean funtzionatzen zuenak –trickle-down economics edo jario efektua, adibidez– ez zuen balio izan kapitalak behar zuen errentagarritasun maila berreskuratzeko, dopin dosi bat izan zen. Atzeraldi Handia horren adibidea da, kapitalismoa epe luzeko ziklo beherakor batean sartu da.

Tarte horretan globalizazioak hartutako abiadura izugarria izan da. XVI. mendean hasitako prozesua, teknologia berrikuntzekin batera azkartu zen; XX. mendeko azken hamarkadatan informazio eta komunikazio teknologien hedapena horren adibide dira, energia iturri berriztaezinen laguntzarekin batera, petrolio merkea. Garai bakoitzak beren herrialde hegemonikoa izan du, beren gorakada eta beherakadekin. Gaur egun, agerikoa da herrialde hegemonikoa (AEB) bere rola galtzen ari dela, zendu berri den Immanuel Wallersteinek esan zuen bezala. Ez dirudi beste herrialde hegemonikorik agertuko denik hurrengo urteetan, dirudienez kontrako joeran gaude.

Nazioarteko ekonomia egoera ezegonkorra, kapitalismoaren errentagarritasun joera beherakorra, eta krisi ekonomiko berri bat eta larrialdi klimatikoa
gainean ditugu

Garaiak alderatuz, askotan 1873-1896 urteetako Atzeraldi Handia burura datorkit: herrialde hegemonikoa Erresuma Batua zen, baina lehiakide handiak zituen, AEBak eta Alemania. Atzeraldi hartan, estatuek protekzionismo ekonomikoa aplikatu zuten. Sarritan aipatu den beste epe historikoa 1930 hamarkadako Beheraldi Handia da: neurri protekzionistak ere orokortu ziren. Bi garai horien atzean Lehenengo eta Bigarren Mundu Gerra etorri ziren; eta bigarrenean –aurreko Depresio Handia barne– lehenengoaren ostean hartutako erabakiek eragin zuzena izan zuten, Keynesek Bakearen Ondorio Ekonomikoak lanean antzeman zuen bezala.

Hala ere, gaur egungo ekonomien arteko harremanak oso estuak dira: lehen gure lurraldean ekoizten zena, orain munduko beste txoko batean egiten da; maiz, ekoizpen katearen parte txiki bat lurralde zehatz batean erroturik dago, ekoizpen prozesua munduan zehar sakabanatzen den bitartean. Ekonomiaren aldetik, orduan, merkataritza gerren eta protekzionismoaren itzulera neurtzea zaila egiten da. Eztabaidan jartzen ari dena da gaur egunean indarrean dagoen globalizazio eredua, eta borroka honetan galtzaile diren eliteek, honen elementu garrantzitsuak jomugan jartzen dituzte. Ziurgabetasuna da testuinguru ekonomikoaren ezaugarri nagusiena.

Nazioarteko ekonomiaren egoera ezegonkorra –gatazkak barne–, kapitalismoaren errentagarritasun joera beherakorra, krisi ekonomiko berri bat eta larrialdi klimatikoa gainean ditugu. Munduko eliteak globalizazioa birpentsatzen ari dira, euren onurarako, ez langileen onurarako, noski. Aldaketa horiek zer-nolako eragina izango dute gure lurraldeko ehun ekonomikoan? Neurtzen zaila, baina hasteko, ez da ona izango. Administrazioek ez dute asko ikasi, Atzeraldi Handiek ziurrenik prestatu gabe harrapatuko ditu.

Baina ez dut ilun agertu nahi. Globalizazioan subiranotasun ekonomikoa azukre-koskor bat bezala desegin zen –inoiz existitu bazen–; azken hau kolokan jartzen den bitartean, beste bide batzuk eraikitzeko zirrikituak agertu daitezke. Hori baita ziurgabetasunaren alde ona, arrakalak agertzeko aukera.

analisia, Argia, ikuspuntuak, Orotarikoa atalean publikatua | , , hitzekin laburtua | Iruzkin bat utzi

LANAREN EKONOMIA: Euskal ekonomiaren historian barrena eta “Berdea da more berria” liburua

2019/4/12ko saioan Endika Alabort Amundarain eta Jon Bernat zubirik bi gai nagusi landu dituzte.  Kointura atalean Benchmarking Working Europe 2019  ETUI Europar Sindikatuen Konfederazioak argitaratutako txostena aztertu dute. Egitura atalean Euskal Ekonomiaren Historiara joan gara,  Liberalen garaipen militarretik gaur egungo ke saltzaileen errepasoa egin dute. Bukatzeko Amaia Lekunberri kazetaria batu da saiora. Argia eta Manu Robles Arangiz fundazioak argitaratu berri “Berdea de more berria” liburuaren inguruan mintzatu dira. 2016ko martxoan hasi eta 378 egunez luzatutako Bizkaiko zaharren egoitzetako langileen greba du hizpide.

Deskargatu hemen.

analisia, irratia, Orotarikoa atalean publikatua | hitzekin laburtua | Iruzkin bat utzi

LANAREN EKONOMIA : Euskal industriaren politikak eta emakumeen grebak historian

2019/03/29an bi gai nagusi landu dituzte Endika Alabort Amundarain eta Jon Bernat Zubirik. Lehenengo Euskal politika industrialak aztertu dituzte, eta hauek ekarri dituzte enplegu eta proiektuen suntsitze aztertu dute, La Naval edo Fagor etxetresnen adibideak aztertuz. Bigarrenez Emakumeek historian zehar eginiko grebak ekarri dituzte. Saioaren azken tartean Amaia Lekunberri kazetariak Brigitte Vasallori eginiko elkarrizketa izan dute hizpide.

Deskargatu hemen.

analisia, irratia, Orotarikoa atalean publikatua | hitzekin laburtua | Iruzkin bat utzi

LANAREN EKONOMIA: Zaintza lanak ekonomiaren erdigunean

2019/03/01ean Endika Alabort Amundarain eta Jon Bernat Zubiri ekonomialariekin batera Amaia Lekunberri kazetaria izan da lanaren ekonomia saioan. Kointura atalean Espainiako kongresuak azken legealdian egindako aldaketen inguruan aritu dira. Egitura atalean Carolina del Olmok 2013an argitaratuta “¿Donde está mi tribu?: Maternidad y crianza en una sociedad individualista” liburua izan dute hizpide. Saioa amaitzeko Amaia Lekunberrik argia astekarian Martxoaren 8ko grebaren harira zaintza gatazkaren inguruko erreportajea ekarri digu.

Deskargatu hemen.

analisia, irratia, Orotarikoa atalean publikatua | hitzekin laburtua | Iruzkin bat utzi

LANAREN EKONOMIA: Krisiak lanaren ekonomian izan duen eragina aztergai

2019/02/15ko saioan Endika Alabort Amundarain eta Jon Bernat Zubiri ekonomialariak bi gai landu ditzute. Kointura  gaian azken hamarkadan krisiak utzitako argazkia aztertu dute. Lanaren ekonomian azken hamarkadan izan duen eragina aztertu dute, INEren datuak aztertuz emandako aldaketak sakon aztertu dituzte, gazteen egoera, lan harremanak… Egitura atalean mundu mailako gai ekarri dute; enpleguak badu etorkizunik? Galdera hori aztertu dute. Saioa bukatzeko, ARGIA astekariarekin elkarlanean, Amaia Lekunberri kazetariak Argitan aholkularitza zerbitzuak Barakaldon egindako azterketa aztertuko du.

Audioa hemen entzungai.

analisia, irratia, Orotarikoa atalean publikatua | hitzekin laburtua | Iruzkin bat utzi

LANAREN EKONOMIA: Lan erreformaren egoera, eskola jantokiak eta “low cost” ekonomia aztergai

2019/02/01eko saioa abiatzeko egitura atalean ELA sindikatuak ateratako txostena aztertu du Endika Alabort Amundarainek. ELA sindikatuak “2019ko Lan Erreforma – Egoeraren Azterketa” txostena atera berri du, gutxi barru erreforma baten aurrean aurkituko garela dirudielako. Hori dela eta, negoziazio kolektiboaren eraldaketa bat proposatu du sindikatuak, oinarrizko aldaketa batzuk mahaiaren gainean jarrita. Koiuntura atalean Eskola Jantokiak plazaraturako datuak aztertu ditu Jon Bernat Zubiri Reyk, nolakoak diren eta nolakoak izan litezkeen: elikaduraren kalitatea, hezkuntza potentziala eta ingurunearekin duen lotura. Mikel Zurbano EHUko irakasleak “low cost” ekonomiaren inguruan hausnarketa egin du Argia aldizkarian, gurera ekartzen duten hainbat arazo azaleratuz. Analisi honetan gure inguruan duten talka aztertzen da, ekonomia eredu honen alde ezkutuak nabarmenduz.

Testua irakurtzeko klikatu hemen.

Saioa entzuteko hemen klikatu.

analisia, irratia, Orotarikoa atalean publikatua | hitzekin laburtua | Iruzkin bat utzi